संत गाडगेबाबा: स्वच्छतेचे आणि समाजप्रबोधनाचे महामेरू Sant Gadge Baba Nibandh Marathi
प्रस्तावना: “तीर्थी धोंडापाणी, देव रोकडा सज्जनी” असा संदेश देत, देव मंदिरात नसून तो माणसांत आहे हे कृतीतून सिद्ध करणारे थोर संत म्हणजे संत गाडगेबाबा. ज्या काळात समाज अंधश्रद्धा, जातपात आणि अज्ञानाच्या अंधकारात बुडालेला होता, अशा काळात हाती झाडू घेऊन गावोगावी स्वच्छतेची गंगा वाहवणारे गाडगेबाबा हे खऱ्या अर्थाने आधुनिक भारताचे महान समाजसुधारक होते. आजच्या ‘स्वच्छ भारत अभियाना’चे ते पहिले आणि खरे प्रणेते मानले जातात.
जन्म आणि बालपण: संत गाडगेबाबा यांचा जन्म २३ फेब्रुवारी १८७६ रोजी महाराष्ट्र राज्यातील अमरावती जिल्ह्यातील शेणगाव (ता. अंजनगाव सुर्जी) येथे एका परीट कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्ण नाव डेबुजी झिंगराजी जाणोरकर होते. त्यांचे बालपण अत्यंत गरिबीत गेले. वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते आपल्या मामांच्या गावी (मुर्तीजापूर जवळील कोदरी) लहानाचे मोठे झाले. लहानपणापासूनच डेबुजींना कष्ट करण्याची सवय होती, मात्र समाजातील अन्याय आणि गरिबी पाहून त्यांचे मन अस्वस्थ होत असे.
Contents
गृहत्याग आणि समाजसेवेची ओढ
वयाच्या विसाव्या वर्षी डेबुजींनी संसाराचा त्याग केला. त्यांना स्वतःच्या मुक्तीपेक्षा समाजाच्या उद्धाराची जास्त काळजी होती. त्यांनी अंगावर चिंध्यांची गोधडी आणि हातात एक मातीचे गाडगे घेतले. हेच गाडगे त्यांचे पाणी पिण्याचे पात्र आणि जेवणाचे ताट होते. यामुळेच लोक त्यांना प्रेमाने ‘गाडगेबाबा’ म्हणू लागले.
स्वच्छतेचे अग्रदूत: हाती झाडू आणि जनसेवा
गाडगेबाबांचे कार्य इतर संतांपेक्षा खूप वेगळे होते. ते एखाद्या गावात गेले की कुणाकडे जेवण मागत नसत किंवा प्रवचन देत बसत नसत. ते सरळ हातात झाडू घेत आणि गावातील सार्वजनिक रस्ते, नाल्या आणि मंदिर परिसर स्वच्छ करायला सुरुवात करत. त्यांचे हे काम पाहून गावातील लोक लाजेने का होईना, पण स्वतःहून स्वच्छतेच्या कामात सहभागी होत. काम संपल्यानंतर बाबा त्या गावात कीर्तनाचे आयोजन करत असत.
कीर्तन: समाजप्रबोधनाचे प्रभावी माध्यम
गाडगेबाबांचे कीर्तन हे केवळ भजन-पूजन नसायचे, तर तो एक जिवंत आणि प्रभावी संवाद असायचा. ते आपल्या कीर्तनातून लोकांना प्रश्न विचारत:
“देवाला कोंबडे-बकरे कशाला मारता? देव काय मांसाहारी आहे का? आपली मुले शाळेत पाठवा. व्यसनांपासून दूर राहा. कर्ज काढून सण साजरे करू नका.”
त्यांच्या कीर्तनाची भाषा साधी, सरळ आणि वऱ्हाडी बोलीत असायची, जी थेट सामान्य माणसाच्या काळजाला भिडत असे. त्यांनी समाजातील जातिभेद, अस्पृश्यता आणि अघोरी प्रथांविरुद्ध प्रखर आवाज उठवला.
गोरगरिबांसाठी संस्थात्मक कार्य
गाडगेबाबांनी केवळ उपदेश केला नाही, तर प्रत्यक्ष काम उभे केले. त्यांनी आयुष्यभरात लोकांकडून मिळालेल्या देणगीतून कोट्यवधी रुपये जमा केले, पण स्वतःसाठी साधी झोपडीही बांधली नाही. त्या पैशातून त्यांनी:
- धर्मशाळा: पंढरपूर, आळंदी, नाशिक आणि देहू यांसारख्या तीर्थक्षेत्री गरीब वारकऱ्यांसाठी धर्मशाळा बांधल्या.
- शिक्षण संस्था: गरीब मुलांसाठी वसतिगृहे आणि शाळा सुरू केल्या.
- अन्नछत्रे: भुकेलेल्यांसाठी मोफत जेवणाची सोय केली.
- गोशाळा: मुक्या प्राण्यांच्या रक्षणासाठी गोशाळा स्थापन केल्या.
त्यांच्या या कार्यामुळेच भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि कर्मवीर भाऊराव पाटील यांसारखी मोठी व्यक्तिमत्त्वे गाडगेबाबांच्या कार्याचे चाहते होते. बाबासाहेबांनी गाडगेबाबांना आपले गुरू मानले होते.
संत गाडगेबाबांचे दहा महत्त्वाचे संदेश (दशसूत्री)
गाडगेबाबांनी समाजाला एक जीवनपद्धती दिली, ज्याला ‘दशसूत्री’ म्हटले जाते: १. भुकेलेल्यांना अन्न द्या. २. तहानलेल्यांना पाणी द्या. ३. उघड्या-नागड्यांना वस्त्र द्या. ४. गरीब मुलामुलींना शिक्षणासाठी मदत करा. ५. बेघरांना ओवारा (निवारा) द्या. ६. अंध, अपंग आणि रोग्यांना औषधोपचार द्या. ७. बेकारांना रोजगार द्या. ८. मुक्या प्राण्यांना अभय द्या. ९. गरीब तरुण-तरुणींचे लग्न लावून द्या. १०. दुःखी आणि निराधार लोकांना धीर द्या.
निष्कर्ष:
२० डिसेंबर १९५६ रोजी अमरावती येथे पेढी नदीच्या काठी या महान लोकसंताची प्राणज्योत मालवली. गाडगेबाबा आज आपल्यात नसले, तरी त्यांचे विचार आजही जिवंत आहेत. “शिक्षण आणि स्वच्छता” हे दोन मंत्र त्यांनी दिले, ते आजच्या काळाची मोठी गरज आहे. संत गाडगेबाबा हे खऱ्या अर्थाने कष्टकरी जनतेचे आणि वंचितांचे ‘महामानव’ होते. त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढे चालवणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
१. संत गाडगेबाबांना ‘राष्ट्रसंत’ का म्हटले जाते? उत्तर: त्यांनी संपूर्ण भारतभर फिरून स्वच्छता, शिक्षण आणि समाजप्रबोधनाचे जे कार्य केले, त्यामुळे त्यांना राष्ट्रसंत ही उपाधी देऊन गौरवण्यात आले.
२. गाडगेबाबांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना कोणती मदत केली? उत्तर: गाडगेबाबांनी पंढरपूर येथील आपली चोखामेळा धर्मशाळा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीला शैक्षणिक कार्यासाठी दान दिली होती.
३. संत गाडगेबाबांचा स्मृती दिन कधी साजरा केला जातो? उत्तर: संत गाडगेबाबांचा स्मृती दिन (पुण्यतिथी) २० डिसेंबर रोजी साजरा केला जातो.
आम्हाला आशा आहे की, “संत गाडगेबाबा निबंध मराठी” हा लेख तुम्हाला नक्कीच आवडला असेल. जर तुम्हाला हा लेख उपयुक्त वाटला, तर तुमच्या मित्रांसोबत शेअर करायला विसरू नका!
या लेखात आणखी काही बदल हवे असल्यास (उदा. शब्दमर्यादा वाढवणे किंवा विशिष्ट माहिती जोडणे) नक्की सांगा, मी ते करून देईन.
